به گزارش پایگاه خبری تحلیلی جامداد، ایران سرزمینی با تنوع گسترده قومی، مذهبی و فرهنگی بوده؛ تنوعی که در طول قرنها نهتنها مانعی برای همزیستی نبوده بلکه به بخشی از هویت اجتماعی و تاریخی کشور تبدیل شده است. اقوام و پیروان مذاهب مختلف در مناطق گوناگون ایران در کنار یکدیگر زندگی کردهاند و در عرصههای اجتماعی، فرهنگی و حتی مدیریتی نقشآفرینی داشتهاند. با این حال، در سالهای اخیر برخی رسانههای معاند تلاش کردهاند با روایتهای گزینشی و بزرگنمایی اختلافات، تصویری نادرست از وضعیت اقوام و ادیان در ایران ارائه دهند و چنین القا کنند که میان گروههای مختلف شکاف و محدودیتهای گسترده وجود دارد.
این در حالیست که تجربه زیست اجتماعی در بسیاری از مناطق کشور، بهویژه استانهای متنوعی مانند سیستان و بلوچستان، نشاندهنده شکلگیری روابطی مبتنی بر همزیستی، تعامل و احترام متقابل میان اقوام و مذاهب مختلف است. در همین راستا، برای بررسی واقعیتهای موجود درباره وضعیت همزیستی قومی و مذهبی و همچنین تحلیل ادعاهای مطرحشده در برخی رسانههای خارجی، گفتوگویی با میثم برازنده، رئیس گروه سیاسی اقوام و مذاهب و مسول دبیرخانه کمیسیون اقوام و مذاهب شورای تامین استان، انجام شد.
امروز حفظ اتحاد و وحدت با توجه به تلاش دشمن برای تفرقهافکنی میان ملت ایران مورد تأکید همگان است؛ حفظ این اتحاد و همدلی در سیستان و بلوچستان که از آن به عنوان رنگینکمانی از اقوام و ادیان و «پایتخت وحدت ایران» یاد میشود، چقدر ضروری است؟
برازنده: حفظ اتحاد و همدلی در سیستان و بلوچستان اهمیتی دوچندان دارد؛ زیرا این استان از دیرباز محل زندگی اقوام، مذاهب و فرهنگهای گوناگون بوده و همین تنوع در کنار همزیستی مسالمتآمیز مردم، آن را به نمادی از وحدت ملی تبدیل کرده است. در شرایطی که جریانهای معاند و دشمنان کشور تلاش میکنند با بزرگنمایی اختلافات قومی و مذهبی، بذر بیاعتمادی و تفرقه را میان مردم بپاشند، تقویت انسجام اجتماعی در چنین استانی نقش مهمی در امنیت، آرامش و پیشرفت کشور دارد.
سیستان و بلوچستان را پایتخت وحدت ایران مینامند، زیرا مردم شیعه و سنی، فارس و بلوچ سالها در کنار یکدیگر زندگی کردهاند و در بسیاری از مسائل اجتماعی، فرهنگی و حتی اقتصادی همراه و همدل بودهاند، این همزیستی نشان میدهد که اشتراکات ملی و دینی مردم بسیار عمیقتر از اختلافات ظاهری است.
حفظ این اتحاد پیامدهای مهمی همچون تقویت امنیت و آرامش منطقه، خنثی شدن توطئههای تفرقهافکنانه، افزایش مشارکت اجتماعی و اعتماد عمومی، فراهم شدن زمینه توسعه اقتصادی و فرهنگی استان و همچنین تقویت سرمایه اجتماعی و وحدت ملی در سطح کشور دارد.
در این میان، نخبگان، علما، بزرگان طوایف، رسانهها و مسئولان نیز در حفظ این همدلی نقش اساسی دارند. تأکید بر احترام متقابل، عدالت، توجه به مطالبات مردم و پرهیز از دامن زدن به اختلافات میتواند این سرمایه ارزشمند را حفظ و تقویت کند. در مجموع، وحدت در سیستان و بلوچستان تنها یک ضرورت استانی نیست، بلکه بخشی مهم از انسجام ملی ایران به شمار میرود و حفظ آن به سود همه مردم کشور خواهد بود.
با توجه به تنوع قومی و مذهبی در سیستان و بلوچستان، واقعیت همزیستی و مشارکت اقوام و مذاهب در ساختار اجتماعی و مدیریتی استان را چگونه توصیف میکنید؟
برازنده: سیستان و بلوچستان یکی از متنوعترین استانهای ایران از نظر قومی و مذهبی است. در این استان عمدتاً ۲ گروه قومی بزرگ بلوچ و سیستانی حضور دارند و از نظر مذهبی نیز بیشتر جمعیت را اهل سنت و شیعه تشکیل میدهند. البته در این استان اقوام دیگری همچون یزدیها، بیرجندیها، خراسانیها، کرمانیها و گروههای دیگر نیز حضور دارند که برخی از آنان در توسعه استان نقش بسزایی داشتهاند.
به نوعی شاخصهایی از این اقوام در تقویت انسجام و همدلی اجتماعی مبتنی بر نگاه وحدتگرایانه اثرگذار بودهاند؛ از جمله آیتالله محمد کفعمی خراسانی که به عنوان یکی از منادیان وحدت در سیستان و بلوچستان شناخته میشود و نام وی در کنار یکی از بزرگان اهل سنت، مرحوم مولوی عبدالعزیز ملازهی، همواره به نیکی در استان یاد میشود. این ۲ شخصیت در سطح جامعه محلی و ملی به عنوان منادیان وحدت شناخته شدهاند.
واقعیت همزیستی و مشارکت این گروهها را میتوان از چند زاویه توصیف کرد. نخست همزیستی اجتماعی در زندگی روزمره است؛ در بسیاری از شهرها و روستاهای استان، مردم با وجود تفاوتهای قومی و مذهبی در کنار یکدیگر زندگی میکنند و روابط خانوادگی، اقتصادی و همسایگی میان گروهها رایج است. در بازارها، فعالیتهای اقتصادی، آموزش و خدمات عمومی نیز همکاریهای روزمره وجود دارد و در بسیاری از موارد احترام به آداب و باورهای یکدیگر به عنوان بخشی از فرهنگ محلی شکل گرفته است.
از سوی دیگر، ساختار سنتی و نقش ریشسفیدان و علما اهمیت زیادی دارد. در جامعه بلوچ و حتی در بسیاری از مناطق سیستان، بزرگان طوایف، ریشسفیدان و علما در حفظ آرامش اجتماعی و حل اختلافات نقش مؤثری ایفا میکنند و این ساختارهای غیررسمی در بسیاری از موارد به مدیریت تنشها و تقویت همزیستی کمک کردهاند.
حضور اقوام و مذاهب در پُستهای مدیریتی سیستان و بلوچستان
در سطح مدیریتی نیز حضور افراد از گروههای مختلف قومی و مذهبی در برخی پستهای اداری و محلی دیده میشود. نماینده عالی دولت در استان یکی از نخبگان بلوچ اهل سنت است و در حوزه فرمانداریها و بخشداریها در جنوب استان نیز از ظرفیت نخبگان بلوچ اهل سنت استفاده شده است. حضور بانوان و جوانان در این انتصابات نیز نشان میدهد نظام به ظرفیتهای انسانی این منطقه توجه ویژهای دارد. همچنین از ظرفیت سایر اقوام نیز در برخی مدیریتهای استان استفاده شده که بیانگر رویکرد همزیستی مسالمتآمیز در این استان است.
البته سیستان و بلوچستان با چالشهایی مانند فاصله توسعهای، بیکاری و محرومیت زیرساختی نیز روبهرو است. این مسائل گاه در برداشتهای اجتماعی درباره عدالت در توزیع فرصتها و مدیریت منطقه نقش دارد. بسیاری از نخبگان و صاحبنظران معتقدند تقویت توسعه اقتصادی، آموزش و مشارکت محلی میتواند همزیستی و اعتماد اجتماعی را بیش از پیش تقویت کند.
در دولت وفاق ملی نیز با رویکرد بهرهگیری از ظرفیت نخبگان بومی، این موضوع مورد توجه قرار گرفته و تیم مدیریت سیاسی سیستان و بلوچستان با محوریت استاندار توانسته نقش مهمی در پیگیری مسائل توسعهای استان ایفا کند؛ از جمله پیگیری حقابه سیستان از طریق دیپلماسی محلی، تأمین کالاهای اساسی و فعالسازی بازارچههای مرزی با بهرهگیری از ظرفیت دیپلماسی محلی و استفاده از اختیارات تفویضشده است.
به طور کلی، سیستان و بلوچستان نمونهای از همزیستی قومی و مذهبی در چارچوب فرهنگ محلی و روابط اجتماعی روزمره است، هرچند همچنان بحثهایی درباره گسترش مشارکت برابر در مدیریت و توسعه منطقه مطرح میشود.
نقش وحدت و همدلی میان اقوام و مذاهب در حفظ امنیت و ثبات اجتماعی سیستان و بلوچستان را چگونه ارزیابی میکنید؟
برازنده: نقش وحدت و همدلی میان اقوام و مذاهب در حفظ امنیت و ثبات اجتماعی سیستان و بلوچستان بسیار تعیینکننده است؛ زیرا این استان از نظر تنوع قومی، مذهبی و فرهنگی یکی از متنوعترین مناطق ایران محسوب میشود. در چنین فضایی، همگرایی اجتماعی میتواند عامل مهمی در جلوگیری از تنشها و تقویت امنیت پایدار باشد.
وقتی میان اقوام و مذاهب مختلف احترام متقابل و گفتوگو وجود داشته باشد، زمینه سواستفاده گروههای افراطی یا عوامل بیثباتکننده کاهش پیدا میکند و اختلافات طبیعی فرهنگی یا مذهبی به تعارض و درگیری تبدیل نمیشود. همچنین همدلی میان گروههای مختلف موجب تقویت سرمایه اجتماعی و افزایش اعتماد در بین مردم و میان مردم با نهادهای محلی و دولتی میشود؛ امری که در حفظ نظم اجتماعی و حل مسالمتآمیز اختلافات نقش مهمی دارد.
از سوی دیگر، وقتی گروههای مختلف احساس همبستگی و تعلق مشترک داشته باشند، مشارکت آنها در فعالیتهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی افزایش مییابد و این موضوع به توسعه پایدار منطقه کمک میکند؛ توسعهای که خود یکی از عوامل مهم در افزایش امنیت است.
سیستان و بلوچستان به عنوان منطقهای مرزی گاه در معرض تهدیدهایی مانند قاچاق، افراطگرایی یا تحریکات خارجی قرار دارد. تقویت انسجام اجتماعی میان مردم محلی میتواند همچون سدی اجتماعی در برابر این تهدیدها عمل کند. بنابراین ضروریست انسجام اجتماعی، همبستگی قومی و مذهبی و وحدت در این منطقه راهبردی با نقشآفرینی گروههای مرجع تقویت شود.
در این میان، ریشسفیدان، علمای مذهبی و شوراهای محلی نیز نقش مهمی در ایجاد همدلی و حل اختلافات دارند و این ساختارهای سنتی میتوانند در کنار نهادهای رسمی به مدیریت بحرانهای اجتماعی کمک کنند. در مجموع، وحدت و همدلی میان اقوام و مذاهب در استان سیستان و بلوچستان نهتنها یک ارزش اجتماعی، بلکه یک عامل راهبردی برای امنیت و ثبات پایدار به شمار میرود.
به نظر شما حضور نخبگان، علما و معتمدان اهل سنت و اقوام مختلف در عرصههای مدیریتی و اجتماعی چه تأثیری بر توسعه سیستان و بلوچستان داشته است؟
برازنده: حضور نخبگان، علما و معتمدان اهل سنت و همچنین نمایندگان اقوام مختلف در عرصههای مدیریتی و اجتماعی میتواند نقش بسیار مهمی در توسعه سیستان و بلوچستان داشته باشد.
نخست آنکه این حضور موجب افزایش اعتماد اجتماعی و تقویت انسجام قومی و مذهبی میشود. هنگامی که نخبگان و معتمدان اقوام و مذاهب مختلف در فرآیند مدیریت و تصمیمگیری مشارکت داشته باشند، احساس عدالت و مشارکت در میان مردم افزایش مییابد و فاصله میان مردم و مدیریت کاهش پیدا میکند. در دولت وفاق ملی نیز با انتصاب نخستین استاندار بلوچ اهل سنت، این موضوع به تقویت انسجام اجتماعی و افزایش اعتماد عمومی کمک کرده است و مردم این اقدام را نشانهای از توجه نظام به ظرفیت نخبگان بومی دانستهاند. این همبستگی و اعتمادسازی در نقشآفرینی طوایف و علما در دوران جنگ تحمیلی سوم نیز قابل مشاهده بود.
از سوی دیگر، نخبگان و معتمدان بومی شناخت دقیقتری از مسائل فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی منطقه دارند و حضور آنها در مدیریت میتواند به اتخاذ تصمیمهای واقعبینانهتر و اجرای مؤثرتر برنامههای توسعهای منجر شود.
همچنین وقتی مردم نمایندگان فکری و اجتماعی خود را در فرآیند تصمیمگیری میبینند، انگیزه بیشتری برای مشارکت در طرحهای توسعهای، سرمایهگذاری محلی و همکاری با دولت پیدا میکنند. این مشارکت مردمی یکی از عوامل مهم در پیشبرد پروژههای عمرانی و اقتصادی است.
در عین حال، علما و معتمدان محلی نقش مهمی در حل اختلافات و مدیریت مسائل اجتماعی دارند و حضور فعال آنها در ساختارهای مدیریتی میتواند به کاهش تنشها و ایجاد فضای آرام برای توسعه کمک کند.
در نهایت، نمایندگان اقوام مختلف میتوانند نیازها و مطالبات مناطق کمتر برخوردار را بهتر مطرح کنند و این امر به توزیع عادلانهتر منابع و توسعه متوازن استان کمک خواهد کرد.
چه ظرفیتهایی در سیستان و بلوچستان وجود دارد که میتواند الگوی موفقی از همزیستی اقوام و مذاهب برای سایر مناطق باشد؟
برازنده: سیستان و بلوچستان با وجود تنوع قومی، مذهبی، زبانی و جغرافیایی، ظرفیتهای مهمی برای تبدیل شدن به الگویی از همزیستی اجتماعی دارد. از جمله این ظرفیتها میتوان به پیوندهای تاریخی میان اقوام اشاره کرد. بلوچها و سیستانیها قرنها در کنار یکدیگر زندگی کردهاند و در بسیاری از شهرها روابط خویشاوندی، اقتصادی و اجتماعی میان آنها شکل گرفته است. تجربه زیست مشترک در شرایط سخت اقلیمی نیز نوعی وابستگی متقابل و فرهنگ همکاری ایجاد کرده است.
فرهنگ مهماننوازی و احترام اجتماعی نیز از دیگر ویژگیهای مهم منطقه است. در فرهنگ بلوچ و سیستانی، احترام به مهمان، ریشسفیدان و حفظ حرمت اجتماعی جایگاه ویژهای دارد و این ویژگیها به کاهش تنشهای اجتماعی و تقویت گفتوگو کمک میکند.
همچنین سنتهای محلی در حل اختلافات، مانند میانجیگری ریشسفیدان و داوریهای عرفی، در بسیاری از موارد مانع گسترش اختلافات شدهاند و میتوانند مکمل نهادهای رسمی باشند. همزیستی مذهبی شیعه و سنی در کنار یکدیگر نیز ظرفیت مهمی برای تقویت وحدت اجتماعی ایجاد کرده و در بسیاری از مناطق، تعاملات روزمره مردم فراتر از تفاوتهای مذهبی جریان دارد.
از سوی دیگر، موقعیت مرزی استان و همجواری با کشورهای پاکستان و افغانستان باعث شده مردم منطقه تجربه تاریخی بیشتری در تعامل فرهنگی و تجاری با گروههای متنوع داشته باشند. حضور نسل جوان در دانشگاهها، رسانههای اجتماعی و کسبوکارهای نو نیز فضای تازهای برای روایتهای مثبت از همزیستی ایجاد کرده است.
همچنین ظرفیتهای فرهنگی مانند موسیقی بلوچ، صنایعدستی سیستان، شعر محلی، لباسهای سنتی و آیینهای بومی میتوانند ابزار پیوند اجتماعی و معرفی هویت مشترک باشند. در کنار این موارد، اقتصاد مکمل استان در حوزههایی مانند کشاورزی در سیستان، تجارت مرزی در بلوچستان، شیلات در چابهار و ظرفیتهای ترانزیتی نیز زمینه همکاری اقتصادی میان گروههای مختلف را فراهم کرده است.
برای تبدیل این ظرفیتها به الگویی موفق، عواملی مانند توسعه متوازن، کاهش محرومیت، تقویت آموزش و فراهم شدن فرصتهای برابر برای همه گروهها در مدیریت محلی اهمیت ویژهای دارد.
رسانههای معاند معمولا بر اختلافات تمرکز میکنند؛ در حالی که بسیاری از جلوههای همدلی و مشارکت اجتماعی کمتر دیده میشود. چه نمونههایی از این همبستگی در سیستان و بلوچستان قابل اشاره است؟
برازنده: در سیستان و بلوچستان نمونههای زیادی از همبستگی و همکاری اجتماعی وجود دارد که کمتر در رسانهها بازتاب پیدا میکند. از جمله این موارد میتوان به همکاری اقوام و مذاهب مختلف اشاره کرد. شیعه و سنی در این استان قرنها در کنار یکدیگر زندگی کردهاند و در بسیاری از مناسبتهای مذهبی و اجتماعی در کنار هم حضور دارند. شرکت متقابل در مراسم مذهبی، کمک به ساخت مساجد و حسینیهها و احترام به آیینهای یکدیگر از جلوههای این همزیستی است.همچنین در زمان وقوع بحرانهایی مانند سیل یا حوادث طبیعی، مردم محلی، گروههای جهادی و خیریهها به سرعت برای کمکرسانی بسیج میشوند و در اسکان آسیبدیدگان، توزیع غذا و بازسازی مناطق آسیبدیده نقش فعال دارند.
فعالیت گروههای جهادی و داوطلبانه، حضور دانشجویان و پزشکان داوطلب در مناطق محروم، ساخت مدارس، تعمیر منازل و توزیع بستههای معیشتی از دیگر نمونههای همبستگی اجتماعی در استان است.
در برخی مناطق نیز خیرین محلی و مردم روستاها برای ساخت مدرسه، تأمین سرویس رفتوآمد دانشآموزان یا تهیه لوازمالتحریر برای کودکان با یکدیگر همکاری میکنند.
فرهنگ مهماننوازی و کمک به مسافران نیز از رفتارهای ریشهدار مردم استان به شمار میرود و در بسیاری از شهرها و روستاها مشاهده میشود. همچنین در آیینها و مناسبتهای اجتماعی مانند عروسیها، عزاداریها یا جشنهای محلی، خانوادهها و حتی کل روستا در برگزاری مراسم مشارکت میکنند. این نمونهها نشان میدهد که علاوه بر چالشها، شبکههای قوی همیاری و همبستگی اجتماعی در سیستان و بلوچستان وجود دارد که بخش مهمی از زندگی روزمره مردم این استان را تشکیل میدهد.
حوزه اقوام معاونت سیاسی و اجتماعی استانداری برای تقویت اعتماد عمومی و انسجام اجتماعی میان اقوام و مذاهب چه برنامههایی را دنبال میکند؟
برازنده: حوزه اقوام در معاونت سیاسی و اجتماعی استانداری معمولاً با رویکرد تقویت همگرایی، مشارکتپذیری و عدالت اجتماعی فعالیت میکند. مهمترین برنامهها گفتوگوهای مستمر با نخبگان، علما، معتمدان و ریشسفیدان اقوام و مذاهب برای شنیدن مطالبات و انتقال مستقیم آن به سطوح تصمیمگیری، ایجاد سازوکارهای مشارکت در مدیریت محلی از طریق بهرهگیری از ظرفیت نیروهای بومی در پستهای اجرایی، حمایت از برنامههای فرهنگی مشترک میان اقوام و مذاهب با هدف برجستهسازی اشتراکات تاریخی، دینی و فرهنگی، رصد و پیشگیری از تنشهای اجتماعی از طریق کارگروههای تخصصی و همکاری با دستگاههای فرهنگی، اجتماعی و ترویج عدالت در خدماترسانی و تلاش برای کاهش تبعیضهای ادراکشده که یکی از عوامل اصلی بیاعتمادی است.
هدف نهایی این برنامهها، تبدیل تنوع قومی و مذهبی به یک سرمایه اجتماعی و نه یک چالش امنیتی است.
چقدر گفتوگوی مستقیم مسئولان با مردم و معتمدان محلی میتواند در خنثیسازی شایعات و روایتهای نادرست مؤثر باشد؟
برازنده: گفتوگوی مستقیم یکی از مؤثرترین ابزارهای مدیریت افکار عمومی است. از منظر ارتباطات اجتماعی، این رویکرد باعث افزایش اعتماد، دسترسی مستقیم و شفافیت در پاسخگویی میشود. هرچه ارتباط مستقیم بیشتر باشد، احتمال شکلگیری روایتهای جایگزین و شایعات کمتر میشود.
دلایل اثربخشی گفتوگوی مستقیم عبارتاند از، کاهش فاصله ادراکی میان حاکمیت و مردم، اصلاح سریع اطلاعات نادرست پیش از گسترش در فضای مجازی، ایجاد احساس دیدهشدن و شنیدهشدن و استفاده از نفوذ اجتماعی معتمدان برای انتقال روایت صحیح در مناطقی که تنوع قومی و مذهبی وجود دارد. این نوع ارتباط چهرهبهچهره اهمیت مضاعف دارد؛ زیرا بسیاری از سوءبرداشتها ناشی از فقدان ارتباط مؤثر است، نه لزوماً تعارض واقعی.
به نظر شما نسل جوان در استان چه نقشی در تقویت وحدت ملی و مقابله با تلاشها برای ایجاد تفرقه دارد؟
برازنده: نسل جوان نقش کلیدی و آیندهساز دارد. این نقش را میتوان در سه محور دید؛ محور فرهنگی و اجتماعی که جوانان با حضور فعال در دانشگاهها، شبکههای اجتماعی و فعالیتهای مدنی میتوانند روایت همزیستی و همدلی را تقویت کنند. محور رسانهای که بخش قابل توجهی از جنگ روایتها در فضای مجازی شکل میگیرد. جوانان آگاه میتوانند با تولید محتوای مسئولانه، انتشار اخبار صحیح و مقابله با شایعات، از گسترش تفرقه جلوگیری کنند. محور توسعهای که با مشارکت در فعالیتهای کارآفرینی، علمی و فرهنگی، جوانان میتوانند تصویر استان را از «حاشیه» به «ظرفیت» تغییر دهند.
اگر جوانان احساس تعلق، فرصت و امید داشته باشند، خود به بزرگترین سرمایه وحدت ملی تبدیل میشوند.
مهمترین واقعیتی که مردم ایران و افکار عمومی باید درباره زندگی اقوام و مذاهب در سیستان و بلوچستان بدانند چیست؟
برازنده: مهمترین واقعیت این است که اکثریت قاطع مردم استان در فضایی مبتنی بر همزیستی، احترام متقابل و تعلق به ایران زندگی میکنند و تنوع قومی و مذهبی بخشی از هویت تاریخی این منطقه است.
سیستان و بلوچستان سابقه طولانی همزیستی مسالمتآمیز میان مذاهب دارد و ظرفیتهای گسترده فرهنگی، اقتصادی و انسانی نیز در این استان وجود دارد.
بیش از آنکه سیستان و بلوچستان با چالشهای امنیتی شناخته شود، باید ظرفیتهای توسعهای و اجتماعی آن بیشتر دیده شود. تمرکز صرف بر حوادث محدود نیز تصویر کاملی از واقعیت اجتماعی استان ارائه نمیدهد؛ شناخت دقیقتر نیازمند توجه به زندگی روزمره، همکاریهای محلی و پیوندهای عمیق خانوادگی و فرهنگی میان مردم است.
Saturday, 13 June , 2026