به گزارش پایگاه خبری_تحلیلی جامداد، پوریا جهان تیغی، تقویم هیدرولوژیکی شرق کشور در آستانه ورق خوردن به سمت پاییز و زمستان است؛ فصلی که در آن بارش‌های حوضه آبریز بالادست هیرمند در هندوکش، آوردهای ناگهانی و دشتمال‌های سیلابی را به سمت دشت تشنه سیستان روانه می‌کند.

با این حال، در حالی که گلوگاه‌های انتقال آب در مرز نیازمند بالاترین سطح آمادگی سازه‌ای هستند، مسکوت ماندن پروژه‌هایی نظیر «طرح آبراهه دوم» (فیدر ۲) و کندی عملیات لایروبی انهار، این پرسش بنیادین را در برابر حکمرانی آب قرار می‌دهد: آیا متولیان امر برای مهار دبی‌های لحظه‌ای و نجات سفره‌های آب شرب منطقه، تدبیری پیش‌دستانه اندیشیده‌اند یا باز هم مدیریت منابع آب درگیر غافلگیری پس از بحران خواهد شد؟

۱. پارادایم شیفت در هیرمند؛ مرگ «جریان پایدار» و ظهور «پنجره‌های هیدرولوژیکی کوتاه»

شریان حیات تمدنی سیستان و پایداری بزرگ‌ترین اکوسیستم آب شیرین شرق فلات ایران (تالاب بین‌المللی هامون)، دهه‌ها بر مبنای جریان دائم و با ثبات هیرمند طراحی شده بود.

در آن الگو، سازه‌های سنتی و تأسیسات انحرافی نظیر «سد جریکه» با ظرفیت محدود دهانه‌ها، قادر بودند در بازه‌ای چندماهه، نیاز مخازن چاه‌نیمه و اراضی کشاورزی را تأمین کنند، اما طی سال‌های اخیر با احداث سازه‌های ذخیره‌ساز و انحرافی در بالادست مرز، رژیم رودخانه دچار یک «دگردیسی تحمیلی» شده است.

امروز سیستان با واقعیتی به نام «پنجره‌های هیدرولوژیکی به‌شدت فشرده» مواجه است.

آب دیگر نه در بستری آرام و مستمر، بلکه صرفاً در قالب دشتمال‌های برق‌آسا و سیلاب‌های غیرقابل پیش‌بینی در بازه‌های زمانی چندروزه به مرز می‌رسد.

در چنین شرایطی، هندسه و ظرفیت پذیرش ورودی‌های موجود، دچار عدم قطعیت فنی است؛ چرا که مقطع هیدرولیکی فعلی جریکه، توان بلعیدن حجم عظیم دبی لحظه‌ای (Flash Floods) را ندارد و بخش چشمگیری از این آورد طلایی، به جای ذخیره‌سازی در مخازن، به سمت رودخانه مشترک و کانون‌های تبخیر غیرمولد روانه می‌شود.

۲. کالبدشکافی مناقشه «فیدر ۲»؛ آیا دغدغه رسوب، اولویت شرب را به حاشیه می‌برد؟

طرح «فیدر ۲» یا ایجاد آبراهه دوم در موقعیتی پایین‌دست‌تر از سد جریکه، با هدف افزایش ظرفیت مقطع آب‌گیر و انتقال با دبی بالا مستقیماً به سمت مخازن چاه‌نیمه طراحی شد؛ طرحی که سال‌ها درگیر نوعی «پارادوکس کارشناسی» در بدنه تصمیم‌گیران حوزه آب بود.

از یک سو، طیفی از کارشناسان هیدرولوژی با تأکید بر بار معلق و رسوبات سنگین همراه سیلاب‌های فصلی، ابراز نگرانی می‌کردند که ورود مستقیم این حجم از رسوب، فرآیند کاهش ظرفیت مرده (Dead Storage) چاه‌نیمه‌ها را تسریع می‌کند و در افق بلندمدت، گنجایش این مخازن استراتژیک را می‌کاهد.

در سوی دیگر، دیدگاه واقع‌گرایانه‌ای قرار دارد که با درک شرایط حاد تنش آبی منطقه، اولویت مطلق را به «مهار حداکثری آب شرب» می‌دهد.

مدافعان طرح به‌درستی استدلال می‌کنند که از دست رفتن دبی سیلابی در بازه طلایی چندروزه به بهانه ورود گل‌ولای، خطایی نابخشودنی است؛ چرا که مدیریت رسوب از طریق تمهیدات مهندسی (نظیر حوضچه‌های آرامش، ته‌نشینی اولیه و لایروبی‌های دوره‌ای) امری مقدور و متعارف است، اما آبی که از دست برود و مرز را رد کند، دیگر بازنمی‌گردد.

خوشبختانه طی ماه‌های اخیر و در پی مطالبات مکرر نخبگان، ائمه جمعه منطقه از جمله امام جمعه شهرستان زهک، و اجماع دستگاه‌های ذی‌ربط، این مناقشه به نفع «اولویت شرب و تثبیت زیست انسانی» حل‌وفصل و ضرورت اجرای فوری فیدر ۲ مصوب شده است.

۳. آزمون بروکراسی اداری؛ کلنگ‌زنی فوری به‌جای فراموشی فصلی 

پاشنه‌آشیل طرح‌های عمرانی در مناطق مرزی، «افتادن در دام فراموشی پس از فروکش کردن بحران» است. تجارب ادوار گذشته نشان می‌دهد با اتمام دوره‌های بارشی، موضوع فیدر ۲ از اولویت سازمان‌ها خارج و به بایگانی‌ها سپرده شده است.

اکنون که اجماع کارشناسی و مطالبه عمومی شکل گرفته، هیچ بهانه‌ای برای عدم تجهیز کارگاه و آغاز عملیات خاکی و هیدرولیکی این پروژه پذیرفته نیست.

دستگاه‌های اجرایی و شرکت مدیریت منابع آب باید متوجه باشند که اقدامات مهندسی رودخانه دارای «محدودیت زمانی قطعی» (Time Window) هستند:

الف) اقدام پیش از سیلاب، نه مدیریت در سیلاب: انجام عملیات لایروبی بستر انهار، بازگشایی دهانه‌های هدایت‌کننده و احداث کانال فیدر ۲ منوط به خشکی زمین در روزهای پایانی تابستان و اوایل پاییز است.

روانه‌سازی ماشین‌آلات سنگین در زمان طغیان آب، علاوه بر هدررفت بودجه، کارایی فنی پروژه را به صفر نزدیک می‌کند.

ب) هم‌افزایی سازه‌ای: احداث فیدر ۲ باید توأم با تقویت سردهانه‌ها و آماده‌سازی مخازن دریافت‌کننده صورت گیرد تا چرخه انتقال بدون افت فشار هیدرولیکی تکمیل شود.

نتیجه‌گیری و پیام راهبردی

سیستان امروز در شرایطی نیست که بتواند هزینه آزمون و خطاهای مکرر و تعلل‌های اداری را بپردازد.

هر قطره از دشتمال‌های پیش‌رو، حاصل قطره‌چکانی جغرافیای بالادست است که با مشقت به مرز می‌رسد.

تبدیل این قطرات به امنیت پایدار آب شرب، نیازمند اراده‌ای میدانی برای به زمین زدن کلنگ پروژه «فیدر ۲» و نوسازی شریان‌های هدایت سیلاب است.

تعلل در این مسیر، بازی با زمان در نبردی است که ثانیه‌های آن با حیات صدها هزار شهروند مرزنشین گره خورده است.